TF-ULV - Jodel DR-1050 „Litli Úlfurinn“

   Information in English below

Almennur fróðleikur um Jodel flugvélar:

Saga Jodel flugvéla er sennilega ein sú flóknasta sem hægt er að hugsa sér, þar sem mismundandi framleiðendur voru að framleiða mismunandi gerðir á sama tíma, og ekki endilega undir Jodel nafninu. Hér verður reynt að gera yfirborðslega grein fyrir helstu tegundum af Jodel vélum og vélum hönnuðum af Jodel en smíðaðar undir öðrum nöfnum.

Árið 1948 hannaði Edouard Joly og tengdasonur hans, Jean Delemontes litla flugvél sem þeir smíðuðu svo úr timbri og klæddu með dúk. Hvað þeir ætluðu sér með þessari flugvél hefur tapast í gegnum tíðina. Sumir halda því fram að þessi flugvél hafi verið smíðuð eingöngu til að prufa nýja tegund af væng sem Jean Delemontes hafði hannað. Aðrir vilja halda því fram, að þó að vængurinn hafi verið af nýrri gerð, þá hafi markmið þeirra félaga eingöngu verið að smíða flugvél sjálfum sér til ánægju. Hvernig sem í því liggur, þá var flugvélin sem þeir smíðuð pínulítil einssæta með vængi hannaða af Delemontes sem voru án aðhalla (dihedral), en með uppsveigðum vængendum. Vélin var knúin af 26 hp Poinsard hreyfli, og skilaði miklum afkösum miðað við hreyfil stærð. Þessa nýja flugvél var kölluð D9 Bebe (Barnið) og sagt er að nafnið hafi af hluta til komið til vegna þess að Delemontes eyddi meiri tíma á verkstæðinu en með konu sinni, dóttur Joly!!

Eftir að hafa hannað Barnið, fóru þeir félagar að huga að næstu flugvél og fékk hún titilinn D10 og átti að vera fjögurra sæta flugvél. Áður en hún komst af teikniborðinu komu skilaboð frá franska ríkinu, um að hanna tveggjasæta flugvél sem nothæf væri sem kennsluflugvél í flugklúbbum um allt land. Þeir félagar lögðu D10 á hilluna, og hönnuðu D11. D11 var stækkuð útgáfa af D9. Frumgerðin flaug þann 4. apríl 1950 og var þá knúinn Salmson 9 strokka stjörnuhreyfli. Franska ríkinu leyst vel á vélina og pantaði 11 stykki. Joly og Delemontes settu upp fyrirtæki til að framleiða vélina og fékk fyrirtækið nafnið Avions Jodel. Þeir höfðu ekki mikin áhuga á flugvélaframleiðslu og eftir að D11 vélin varð virkilega vinsæl, fóru þeir að selja framleiðsluleyfi til annarra flugvélaverksmiðja. Þegar aðrar flugvélaverksmiðjur framleiddu vélarnar hétu þær áfram Jodel en fengu annað númer. 

D11 voru framleiddar í að minnstakosti 5 verksmiðjum. Helstu framleiðendur voru:

• Avion Wassmer í Issoire, sem framleiddi vélarnar sem D112 með 65 hp Continental A-65 hreyfli og sem D120 með 95hp Continental C-95 hreyfli.
• Society Aeronautic Normande (SAN) í Bernay, sem framleiddi vélina sem D112 með 65 hp Continental A-65 og sem D117 með 95 hp Continental C-95.

Eins og áður sagði voru að minnsta kosti 5 verksmiðjur sem smíðuðu D11 á einhverjum tímapunkti, auk þess sem teikningar af vélinn voru seldar til einka aðila sem smíðu þær sem heimasmíði. Ómögulegt er að vita hve mikið hefur nákvæmlega verið framleitt af þessum vélum, en vitað er að 1500 voru smíðaðar í verksmiðjunum.

Einhverntíman eftir miðjan 60. áratugin kom flugkennari að nafni Pierre Robin að máli við Delemontes með það í huga að smíða þriggja sæta útgáfu af D11 vélinni. Delemontes var skeptískur, en endaði á því að selja honum væng fyrir D10 vél sem hann var byrjaður á. Robin kláraði vélina og hún flaug sem Jodel-Robin, en hún var að ýmsum ástæðum ekki hæf til framleiðslu og aðeins eitt eintak var smíðað. Eftir að Jodel-Robin flaug, fór Delemontes í samstarf við Robin og í sameiningu hönnuðu þeir nýja vél sem fékk einkennið DR-100 (Delemontes-Robin þar sem 100 stóð fyrir tengslin við gömlu D10). Robin setti á stofn sína eigin flugvélaverksmiðju sem hlaut nafnið Center Est Aeronautique (varð seinna Avions Robin) og flaug fyrsta DR-100 vélin veturinn 1958-59.

DR-100 vélarnar voru úr timbri klæddar með dúk, með hinum sérstaka Delemontes væng. Í vélinni voru fjögur sæti og var hún knúinn með Continental C-90 hreyfli. Fyrsta breyting sem gerð var á vélinn var að settar voru á vélina vökva bremsur í stað teinabremsa. Þessi útgáfa var nefnd DR-105. Næsta breyting var þegar sett var í vélina 100 hestafla Continental O-200 hreyfill og fékk hún þá einkennið DR-1050. Sama flugvélin en með 105 hestafla Potez hreyfli fékk einkennið DR-1051.

Árið 1961 tók Pierre Robin þátt í kappflugi í kringum Sikiley á sérstaklega breyttri DR-1051 og vann keppnina með miklum yfirburðum með meðalhraða upp á 270 km/klst, sem var nálægt mesta leyfilega flughraða á óbreyttri flugvél! Eftir að hafa unnið keppnina notaði verksmiðjan hluta af þeim breytingum sem gerðar höfðu verið á vélinni og setti í framleiðslu. Þannig varð til DR-1050 Ambassadeur og seinna Sicile Record.

Einn af veiku punktunum á DR-1050 vélunum var frekar lélegur stefnu stöðugleiki og þröng þungamiðjumörk. Árið 1963 var þetta lagfært þegar þegar DR-1051MM-1 Sicile Record fór í framleiðslu með mun stærri lóðréttum og lágréttum stélflötum. Society Aeronautic Normande (SAN) var á þessum tíma farin að framleiða DR-1050 samkvæmt framleiðsluleyfi og þeirra útgáfa var nefnd DR-1050 M Excellence Record, en hún var með stél af annarri flugvél sem hét Jodel D-150. Eftir árið 1965 fór ný flugvél í framleiðslu. Þessi vél fékk auðkennið DR-200. Á þeim tíma sem DR-100 var í framleiðslu voru framleidd samtals 634 eintök af bæði CEA og SAN verksmiðjununum auk óþekkts fjölda heimasmíðaðra véla.

Meðan á þessu stóð sat Delemontes svo sannarlega ekki auðum höndum, því að samhliða samstarfinu við Robin, þá var hann að hanna flugvélar fyrir Society Aeronautic Normande (SAN). Fyrsta vélin sem hann hannaði fyrir SAN var Jodel D-140 Mousquetaire og var það jafnframt langstærsta Jodel vélin sem var smíðuð. Þessi vél var, eins og allar vélar hannaðar af Delemontes, smíðuð úr timbri með dúkklæðningu og með uppsveigðum vængjum. Fyrstu vélarnar voru með allt annað en fallegu þríhyrningslaga stéli. Vélin var 4-5 sæta ferðavél með 180 hestafla Lycoming hreyfli. Þessi gerð flaug fyrst þann 31. október 1958. Stærðsta breyting á vélinni var gerð árið 1962, þegar sett var á vélina stórt aftursveigt stél svipað því sem sett hafði verið á DR-1050 Sicile Record vélina. Þetta nýja afbrigði fékk heitið D-140C. Jodel D-140 var í framleiðslu þar til árið 1969 og framleiddi SAN verksmiðjan 243 eintök og að minnsta kosti 36 hafa verið smíðaðar sem heimasmíði.

     Information in English:

A brief history of Jodel aircraft:

The history of Jodel aircraft is one of the most complicated in the history of aviation because various companies were building Jodels at the same time under different designations. What follows can only be considered a brief overview of the history, and only goes so far as to illustrate the background information of Icelandic Jodels.

The Jodel story started in 1948 when Edouard Joly and his son-in-law Jean Delemontes designed and built a very small single seat aircraft made of wood and fabric. What exactly they intended with the aircraft has been lost over the years. Some argue it was built as a purely experimental aircraft to test a new kind of wing Delemontes had designed that had no dihedral but upswept wingtips. The other schools of thought is that they only intended it as their personal aircraft for pleasure flying, even if it had something of a revolutionary wing. The little single seater performed really well on it´s small 26 hp Poinsard engine. The new aircraft got the designation D9 Bebe (Baby), a name said to be a reference to the fact that Delemontes spent a lot of time in the workshop, but rather neglected his wife, Joly´s daughter!

After having finished the Baby, Joly and Delemontes started the design of the next aircraft. It was to be a four seater built along the same lines as the Baby. They didn´t finish the aircraft though, because the French government issued a specification for a two seat training aircraft to be used by flying clubs. The two of them put the D10 on the shelf and took up the challenge to design a good training aircraft. The resulting D11 was basically an enlarged D9, seating two persons side by side under an enclosed canopy. The prototype flew on the 4^th of April 1950 and was powered by a 45 hp Salmson radial engine. It´s performance was deemed very good, and the government ordered 11 examples. Joly and Delemontes formed a company called Jodel to handel the production. As the popularity of the aircraft grew, Jodel´s enthusiasm in factory production diminished and they started selling production licences to other factories. 

Over the years, at least five factories produced the D11 in various versions. The biggest producers were:

• Avion Wassmer, based at Issoire, which produced the aircraft as the D112 with a 65 hp Continental A65 engine and the D120 with a 95 hp Continental C-95 engine.
• Society Aeronautic Normande (SAN), based at Bernay, was also a big producer of the aircraft. They produced the aircraft as the D112 with a Continental A-65 engine and as the D117 with a 95 hp Continental C-95.

A total of approximately 1500 examples were produced by various factories, and an unknown number of homebuilt versions have been built.

Sometime in the middle of the 50´s, a flight instructor by the name of Pierre Robin approached Delemontes with the view of building a three seat aircraft. Delemontes was somewhat sceptical, but ended up selling Robin a wing that was initially built for the cancelled D10. Robin proceeded to build and fly a three seater that was called the Jodel-Robin, but for various reasons it was not fit for production so remained a one off. After the Jodel-Robin had flown, Delemontes started working with Robin on a four seater. They give it the designation DR-100 (Delemontes-Robin and 100 was reference to it´s parentage in the D10) and Robin set up his own factory, called Center Est Aeronautique (CEA, later Avion Robin) to produce the aircraft. The DR-100 was made of wood and fabric with the peculiar Delemontes wing, and the initial version had a Continental C-95 engine of 100 hp. It first flew during the winter of 1958/59. The first variant of the breed was the DR-105, which was identical to the earlier version with the exception that mechanical brakes were replaced with hydraulic ones. The up engined versions where know as the DR-1050, equipped with a 100 hp Continental O-200, and when with a 105 hp Potez engine it was know as the DR-1051.

In 1961, Mr. Robin participated in the Sicilian Air Race in a specially tuned and modified DR-1051 and won the race at an astonishing 270 Km/h, almost exactly the never exceed speed of the production version! The factory put some of the refinements developed for the race (particularly improved wheel spats) on production and the result was called the DR-1050 Ambassadeur and later the Sicile Record.

On of the weak points of the original DR-100 design was marginal directional stability and a narrow center of gravity range. This was fixed in 1963 when the DR-1051 MM-1 Sicile Record appeared with completely new and enlarged tail surfaces. SAN in Bernay had at this time started licence production of the DR-1050, and they used used a differently shaped tail from the Jodel D150 to fix the problem. The SAN DR-1050 with the new tail were known as the Excellence Record. By the middle of the 1960´s the DR-100 variant was replaced in production by the DR-200 variants. A total of 634 DR-100 variants were produced by the factories, and many more were built as homebuilts.

Smellið á myndina hér fyrir neðan til að skoða fleiri myndir af flugvélinni TF-ULV
Click on the picture to see a photogallery of this aircraft

Myndbönd með flugvélinni TF-ULV:
Myndbönd © Snorri B. Jónsson